والدین قرار نیست مثل پزشک یا روانشناس تخصصی ارزیابی کنند، اما با مشاهده چند علامت ساده میتوانند حدس نسبتاً مطمئن بزنند که رشد نوجوانشان سالم و متناسب با سن است.
۱. نشانههای جسمی و جنسی «متناسب با سن»
پسران
افزایش قد و رشد سریع بدن بین ۱۲ تا ۱۵ سال
تغییر صدا
رشد موهای زیر بغل و ناحیه تناسلی
افزایش حجم عضلات
شروع توجه به ظاهر و اصلاح شخصی
دختران
رشد سینهها معمولاً بین ۹ تا ۱۳ سال
افزایش قد
رشد موهای زیر بغل و ناحیه تناسلی
شروع پریود معمولاً بین ۱۰ تا ۱۴ سال
هشدار
اگر تغییرات خیلی زودتر از ۸–۹ سال یا دیرتر از ۱۵–۱۶ سال شروع شود، لازم است نوجوان توسط پزشک متخصص بررسی شود.
۲. توانایی فکر کردن و تصمیمگیری «به نسبت سن»
والدین باید ببینند نوجوان:
میتواند درباره آینده فکر کند
پیامد کارهایش را حدس بزند
مسئولیت کارهای خودش را بپذیرد
از اشتباهات یاد میگیرد
تصمیماتش فقط از روی احساسات نیست
هشدار
اگر نوجوان مثل یک کودک ۸–۹ ساله تصمیم میگیرد (تکانهای، بدون پیشبینی و بدون تفکر)، ممکن است رشد شناختی عقب باشد یا نیاز به تقویت مهارتهای شناختی داشته باشد.
۳. رفتارهای هیجانیِ قابل انتظار
در یک نوجوان طبیعی است که:
گاهی پرخاشگری کند
خلقش نوسان داشته باشد
نسبت به بدن خود حساس شود
نیاز به استقلال پیدا کند
خود را با دیگران مقایسه کند
علاقه شدید به دوستان پیدا کند
اما غیرطبیعی است اگر:
ترسهای شدید داشته باشد
خجالت افراطی بروز دهد
به انزوا و گوشهگیری روی بیاورد
انفجارهای خشم غیرقابل کنترل داشته باشد
کاملاً بیعلاقه به درس یا فعالیت شود
رفتارهای پرخطر شدید بروز دهد
۴. درک و پذیرش تغییرات بدن
علامت مهم رشد سالم:
نوجوان درک میکند که بدنش در حال تغییر است
از پرسیدن سوالات مربوط به بلوغ نمیترسد
نسبت به بدن خود احساس شرم شدید و مخفیکاری افراطی ندارد
الگوی خواب و اشتهایش خیلی بهم نمیریزد
هشدار
اگر نوجوان نسبت به بدنش اضطراب شدید دارد یا تغییرات را «غیرعادی» میبیند، لازم است والدین با حساسیت و همراهی اقدام کنند و در صورت نیاز از متخصص کمک بگیرند.
۵. رفتارهای اجتماعی «متناسب با سن»
والدین بررسی کنند که نوجوان:
دوست دارد چند رابطه دوستانه ثابت داشته باشد
به هویت و شخصیت خودش حساس است
کمکم از والدین فاصله میگیرد اما همچنان قابل ارتباط است
میتواند اختلافات را حل کند
میتواند احساساتش را تا حدی مدیریت کند
هشدار
اگر نوجوان کاملاً منزوی است،
یا فقط درگیر روابط پرخطر و دوستان نامناسب است،
یا هیچ دوستی ندارد → ممکن است رشد اجتماعی با تهدید مواجه باشد.
جمعبندی: آیا رشد شناختی و جنسی نوجوان سالم است؟
اگر نوجوان شما:
تغییرات بدنی و جنسی متناسب با سن دارد
فکر کردن و تصمیمگیریاش رشد یافته و سنجیده است
رفتارهای هیجانیاش قابل پیشبینی و قابل مدیریت است
نسبت به تغییرات بدنش پذیرش و کنجکاوی سالم دارد
روابط اجتماعیاش مناسب سن است
میتوان گفت رشد شناختی و جنسی او سالم و متناسب با سن است.
نویسنده دکتر الناز صالحی پور
روانشناس بالینی متخصص نوجوان
تهیه شده در دپارتمان مطالعه و تحقیق کانون روانشناسی نوجوان