شرایط اجتماعی و اقتصادی ناپایدار، اخبار نگرانکننده، فشارهای تحصیلی و ابهام نسبت به آینده، همهوهمه باعث شدهاند که نوجوانان ایرانی امروز بیش از هر زمان دیگری تحت فشار روانی باشند.
در این میان، طبیعی است که والدین نگران، سردرگم یا حتی درمانده شوند و ندانند چگونه باید با فرزند نوجوانشان رفتار کنند.
بهعنوان روانشناس نوجوان، میخواهم چند نکتهی مهم و کاربردی را با شما در میان بگذارم؛ نکاتی که حاصل کار بالینی، گفتوگو با نوجوانان و تجربهی والدین در همین شرایط واقعی جامعه است.
۱. آرامش والدین، پایهی سلامت روان نوجوان است
نوجوانها بیش از آنکه به حرفهای ما گوش بدهند، حالِ درونی ما را احساس میکنند.
اگر والدین دائماً مضطرب، خشمگین یا ناامید باشند، مغز نوجوان پیام «ناامنی» دریافت میکند و وارد حالت بقا میشود.
در این حالت:
• تمرکز کاهش پیدا میکند
• انگیزه افت میکند
• پرخاشگری یا بیتفاوتی بیشتر میشود
قبل از هر توصیهای به نوجوان، از خودتان بپرسید:
«من الان چه پیامی از نظر هیجانی به فرزندم میدهم؟»
۲. افت انگیزه یا بیحوصلگی نوجوان، تنبلی نیست
بسیاری از والدین تصور میکنند نوجوانشان تنبل شده، بیخیال آینده است یا مسئولیتپذیر نیست.
اما واقعیت این است که مغز نوجوان در شرایط بحران، تحت فشار مزمن قرار میگیرد.
ناامنی اقتصادی، ترس از آینده، بیعدالتی اجتماعی و بمباران خبری، سیستم عصبی نوجوان را در وضعیت هشدار دائمی نگه میدارد.
نتیجهی این فشار میتواند شامل موارد زیر باشد:
• اهمالکاری
• زودرنجی
• کنارهگیری
• افت تحصیلی
• بیانگیزگی ظاهری
اینها نشانهی ضعف شخصیت نیست؛ نشانهی خستگی روان است.
۳. الان زمان نصیحت نیست؛ زمان گوش دادن است
در شرایط بحرانی، نوجوان بیش از راهحل، به «دیده شدن» نیاز دارد.
نصیحتهای مداوم، مقایسه با دیگران یا ارائهی راهحلهای فوری، معمولاً باعث بسته شدن گفتوگو میشود.
بهجای آن:
• گوش بدهید، بدون قطع کردن
• قضاوت نکنید
• عجله برای درست کردن نداشته باشید
گاهی یک جمله ساده مثل:
«میفهمم شرایط سخته… حق داری خسته یا گیج باشی»
میتواند اثر درمانی بیشتری از دهها توصیه داشته باشد.
۴. از نوجوان انتظار قهرمانبازی نداشته باشید
بعضی والدین ناخواسته انتظار دارند نوجوانشان در این شرایط:
• همیشه متمرکز باشد
• تصمیمهای بزرگ بگیرد
• آیندهاش را دقیق بداند
در حالی که در بحران، هدف اصلی باید کوچکسازی انتظارات باشد.
مثلاً:
• امروز فقط ۳۰ دقیقه مطالعه
• امروز فقط یک تصمیم سالم
• امروز فقط حفظ تعادل روان
این نگاه، به نوجوان مهارت «مدیریت بحران» را یاد میدهد، نه احساس شکست.
۵. مهارتهای زندگی، سپر روانی نوجوان هستند
در روزهایی که کنترل بسیاری از عوامل بیرونی از دست ما خارج است، بهترین کاری که میتوان برای نوجوان انجام داد، تقویت مهارتهایی است که قابل کنترلاند؛ مثل:
• تصمیمگیری آگاهانه
• مدیریت هیجان
• تابآوری
• مهارت ارتباطی
• حل مسئله
نوجوانی که مهارت دارد، حتی در بحران هم کمتر آسیب میبیند و سریعتر خودش را بازسازی میکند.
۶. نوجوان شما به امنیت رابطه نیاز دارد، نه کامل بودن شرایط
در نهایت، نوجوان شما نیاز ندارد که همهچیز درست باشد.
او نیاز دارد بداند:
• تنها نیست
• درک میشود
• حتی وقتی اوضاع خراب است، کسی کنارش ایستاده
همین احساسِ «کنار هم بودن» میتواند مهمترین عامل محافظت از سلامت روان نوجوان در شرایط بحرانی جامعه باشد.
نویسنده دکتر الناز صالحی پور
روانشناس بالینی متخصص نوجوان
تهیه شده در دپارتمان مطالعه و تحقیق کانون روانشناسی نوجوان