نوجوانان امروز ایران با سطحی از تروما و اخبار
آشفته مواجهاند که نسل والدینشان تجربه نکرده. بدانید نشانههای تروما در نوجوان
چیست و چطور بدون سرکوب احساساتش، کنارش بمانید.
تجربهای
که اندازهگیریاش سخت است
نوجوان
امروز ایرانی، حتی اگر مستقیماً در یک حادثه نبوده باشد، در معرض حجمی از تصاویر،
صداها و اخباری قرار گرفته که برای هیچ نسل دیگری به این شکل وجود نداشته است:
صدای انفجار، خبر کشتهشدن یک همسنوسال، فیلمهای خشونت در فضای مجازی، تعطیلی
ناگهانی مدرسه بهخاطر شرایط امنیتی. این تجربهها، حتی وقتی غیرمستقیم هستند، میتوانند
اثری شبیه تروما در ذهن نوجوان بگذارند.
فرق
تروما با «ناراحتی موقت»
خیلی از
والدین فکر میکنند اگر فرزندشان مستقیماً در یک حادثه نبوده، نگراننشدن کافی
است. اما تروما همیشه نیاز به حضور فیزیکی در صحنه ندارد؛ دیدن مکرر تصاویر، شنیدن
صدای انفجار از فاصله دور، یا حتی فضای عاطفی پرتنش خانه (مثل اخبار دائمی در پسزمینه)
میتواند سیستم عصبی نوجوان را به همان شکل تروما تحت تأثیر قرار دهد. تفاوت اصلی
تروما با ناراحتی موقت این است که تروما، حتی بعد از پایانیافتن خطر بیرونی، در
بدن و رفتار باقی میماند.
نشانههایی
که ارزش توجه دارند
واکنشهای
ترسناک به صداهای ناگهانی (مثل در بستهشدن یا بوق ماشین)، اختلال در خواب یا
کابوسهای تکرارشونده، گوشهگیری ناگهانی از فعالیتهای قبلاً لذتبخش، یا برعکس،
بیحسی کامل نسبت به اخبار و اتفاقات («دیگه برام مهم نیست»)، همه میتوانند نشانهی
تجربهای ترومایی باشند که هنوز پردازش نشده.
چطور
والدین میتوانند کمک کنند
اجازه
بدهید حرف بزند، بدون اینکه فوراً تفسیر یا تسکین بدهید
وقتی
نوجوان درباره چیزی که دیده یا شنیده صحبت میکند، بزرگترین کمک، شنیدن خالص است؛
نه توضیح فلسفی درباره دلیل اتفاقات، نه تلاش برای «درستجلوهدادن» شرایط. جملهای
ساده مثل «میخوام بشنوم چی دیدی و چه حسی داشتی» بیشتر از هر توضیحی کمک میکند.
فعالیتهای
بدنمحور را دستکم نگیرید
تروما در
بدن ذخیره میشود، نه فقط در ذهن. فعالیتهایی مثل پیادهروی، ورزش ساده، یا حتی
نقاشیکشیدن میتوانند به تخلیهی هیجانی کمک کنند، حتی وقتی نوجوان آمادهی صحبتکردن
مستقیم نیست.
مصرف
خبر را با هم مدیریت کنید، نه ممنوع کنید
ممنوعیت
کامل دسترسی به اخبار معمولاً نتیجهی عکس دارد، چون نوجوان از منابع دیگر و بدون
فیلتر خبر میگیرد. بهجای آن، زمانهای مشخصی برای پیگیری اخبار با هم تعیین کنید
و باقی روز را برای فاصلهگرفتن از این فضا استفاده کنید.
لحظات
«عادی» را عمداً بسازید
یک وعده
غذای مشترک، یک فیلم خانگی، یک بازی ساده—این
لحظات در دوران بحران ارزش درمانی واقعی دارند، چون به سیستم عصبی نوجوان پیام میدهند
که هنوز چیزهایی از زندگی عادی در دسترس است.
وقتی
خود والدین هم در حال پردازش همان تروما هستند
یکی از
سختترین بخشهای این موضوع این است که والدین هم همان اتفاقات را تجربه کردهاند
و گاهی منبع اصلی تنظیم هیجانی خانه، خودش نیاز به تنظیم دارد. اگر میبینید نمیتوانید
آرامش لازم را برای فرزندتان فراهم کنید، این نشانهی ضعف نیست؛ نشانهی این است
که شاید زمان آن رسیده که خودتان هم از یک متخصص کمک بگیرید، نه فقط برای خودتان،
بلکه برای اینکه بتوانید پایگاه ثبات فرزندتان باشید.
چه
زمانی نیاز به کمک تخصصی است
اگر
نشانههای تروما بعد از چند هفته از بین نمیروند، یا با کابوسهای شدید، گوشهگیری
کامل، یا افکار آسیب به خود همراه شدهاند، این نیاز به مراجعه فوری به یک روانشناس
متخصص تروما در نوجوانان دارد.
و اما؛
پرسشهای
پرتکرار شما والدین آگاه
فرزندم
میگوید «دیگه چیزی برام مهم نیست»؛ این نگرانکننده است؟
اگر این بیحسی با کنارهگیری کامل از روابط و
فعالیتهای روزمره همراه باشد، بله ارزش بررسی دقیقتر دارد و بهتر است با یک
متخصص مشورت کنید.
باید
درباره اتفاقاتی که دیده با او صحبت کنم یا بهتر است موضوع را پیش نکشم؟
بهتر است
در پیشکشیدن موضوع، خودِ او پیشقدم باشد؛ اما به او نشان دهید همیشه آمادهی
شنیدن هستید، بدون فشار برای صحبتکردن.
چطور
بفهمم رفتار جدید فرزندم نشانه تروما است یا فقط نوجوانی معمولی؟
شدت،
تکرار و ارتباط مستقیم با یک تجربه یا خبر مشخص، معمولاً تفاوت اصلی است؛ در صورت
شک، مشورت با متخصص بهترین راه تشخیص است.
دکتر الناز صالحی پور –
روانشناس بالینی |
متخصص نوجوان
موسس کانون روانشناسی نوجوان