ده بازی خانگی برای تمرین توجه، حافظه کاری و کارکردهای اجرایی

توجه، حافظه کاری، و مهارت‌هایی مانند کنترل تکانه، انعطاف‌پذیری شناختی و برنامه‌ریزی، بخش مهمی از کارکردهای اجرایی کودک را تشکیل می‌دهند؛ مهارت‌هایی که در سال‌های دبستان همچنان در حال رشد و شکل‌گیری هستند.

یکی از روش‌های تمرین این مهارت‌ها، استفاده از بازی‌های کوتاه و هدفمند است؛ بازی‌هایی که کودک را وادار می‌کنند اطلاعاتی را به خاطر بسپارد، قانونی را رعایت کند، پیش از واکنش فکر کند، یا چند مرحله را پشت‌سرهم انجام دهد.

در این مجموعه، ده بازی از فعالیت‌های ساده‌تر آغاز شده و به بازی‌هایی می‌رسد که چند مهارت شناختی را هم‌زمان درگیر می‌کنند. لازم است به دو مسیر پیشرفت توجه شود: نخست، پیشرفت میان خودِ بازی‌ها (از بازی یک تا بازی ده)، و دوم، پیشرفت درون هر بازی (از طریق بخش «برای افزایش دشواری» که در هر بازی آمده و می‌توان طی چند هفته و با تکرار، به‌تدریج به‌کار برد). لازم نیست همه‌ی سطوح دشواری یک بازی در همان جلسه‌ی نخست اجرا شود.

هدف از این بازی‌ها ارزیابی یا امتحان‌گرفتن از کودک نیست؛ هدف این است که کودک ده دقیقه در کنار والد بازی کند، فکر کند، اشتباه کند و دوباره تلاش کند.

برای دانلود بازی ها ، کلیک کنید.

جدول خلاصه سطوح

بازی 1: زنجیره کلمات

مهارت هدف: حافظه کاری کلامی

والد یک کلمه می‌گوید؛ برای نمونه «سیب». کودک باید کلمه‌ای بگوید که با آخرین حرف آن آغاز شود (سیب، باران، نردبان...). سپس کودک باید کل زنجیره را از ابتدا به خاطر بیاورد و آن را تکرار کند. هر بار که موفق شد، یک کلمه‌ی تازه به زنجیره افزوده می‌شود.

برای افزایش دشواری: کار را با سه کلمه آغاز کنید و به‌تدریج تعداد کلمات را افزایش دهید. در مرحله‌ی بعد، به‌جای تکرار ساده، از کودک بخواهید زنجیره را برعکس بازگو کند.

بازی 2: آینه برعکس

مهارت هدف: بازداری پاسخ و انعطاف‌پذیری شناختی

والد روبه‌روی کودک می‌نشیند و حرکتی ساده انجام می‌دهد؛ برای نمونه دست چپ را بالا می‌برد. کودک باید حرکت آینه‌ای آن را انجام دهد، یعنی دست راست خود را بالا ببرد. سپس حرکت‌های مختلف با سرعت‌های گوناگون تکرار می‌شود.

برای افزایش دشواری: سرعت حرکت‌ها را افزایش دهید، دو حرکت را پشت‌سرهم اجرا کنید، یا قانون را معکوس کنید؛ یعنی کودک همان دستی را بالا ببرد که والد بالا برده، نه دست آینه‌ای آن. تغییر قانون باعث می‌شود کودک نتواند صرفاً از روی عادت پاسخ دهد.

بازی 3: گنجینه مخفی سه‌مرحله‌ای

مهارت هدف: حافظه کاری و حفظ توالی

والد سه دستور را پشت‌سرهم بیان می‌کند؛ برای نمونه «کنار پنجره برو، سه بار بپر، سپس نام یک حیوان با حرف م بگو». کودک باید هر سه مرحله را بدون یادآوری مجدد و به همان ترتیب انجام دهد.

برای افزایش دشواری: کار را با دو دستور آغاز کنید و به‌تدریج به سه و چهار دستور برسید. در ادامه می‌توان یک قانون اضافه کرد؛ برای نمونه «اگر چیزی قرمزرنگ دیدی، نباید به آن دست بزنی».

بازی 4: استاپ-گو

مهارت هدف: بازداری پاسخ و انعطاف‌پذیری شناختی

با یک دسته کارت بازی: قانون نخست این است که کارت قرمز به‌معنای دست‌زدن و کارت سیاه به‌معنای بی‌حرکت‌ماندن است. کارت‌ها یکی‌یکی نشان داده می‌شوند و کودک طبق قانون پاسخ می‌دهد. پس از تثبیت این قانون، آن را معکوس کنید تا کودک ناچار شود پاسخ قبلی را مهار کرده و قانون تازه را اجرا کند.

برای افزایش دشواری: سرعت نشان‌دادن کارت‌ها را افزایش دهید یا هر چند کارت یک‌بار قانون را تغییر دهید.

بازی 5: نقشه گنج خانگی

مهارت هدف: برنامه‌ریزی، حل مسئله و خودپایشگری

این‌بار طراحی مسیر بر عهده‌ی کودک است. از او بخواهید یک شیء کوچک را جایی در خانه پنهان کند و نقشه‌ای بکشد تا والد بتواند با کمک آن، آن شیء را پیدا کند. کودک پیش از طراحی باید تصمیم بگیرد از کجا آغاز کند، چه نشانه‌هایی بدهد و مسیر را چگونه قابل‌اجرا طراحی کند. اگر نقشه کارآمد نبود، والد و کودک با هم بررسی می‌کنند کجای نقشه به بیراهه رفته است.

برای افزایش دشواری: تعداد مراحل نقشه را افزایش دهید یا محدودیتی اضافه کنید؛ برای نمونه الزام به داشتن حداقل پنج مرحله.

بازی 6: عددها را برعکس کن

مهارت هدف: حافظه کاری فعال

والد رشته‌ای از اعداد را پشت‌سرهم می‌گوید؛ برای نمونه سه، هفت، دو، نه. کودک باید همان رشته را برعکس بازگو کند: نه، دو، هفت، سه. در این تمرین کودک صرفاً اطلاعات را ذخیره نمی‌کند، بلکه آن را در ذهن نگه می‌دارد و روی آن تغییر اعمال می‌کند.

برای افزایش دشواری: طول رشته را به‌تدریج از سه به چهار، پنج و شش عدد برسانید. در مرحله‌ای پیشرفته‌تر، می‌توان به‌جای اعداد، ترکیبی از عدد و کلمه به کار برد.

بازی 7: ورزش با قانون

مهارت هدف: توجه، بازداری پاسخ و کنترل شناختی

کودک در حال حرکت (مانند راه‌رفتن در جا یا پریدن‌های ساده) قرار می‌گیرد. والد اعداد مختلف را می‌گوید: با شنیدن عدد فرد کودک باید بپرد، با شنیدن عدد زوج باید بایستد. کودک باید هم‌زمان با حرکت‌بدنی، صدای عدد را بشنود، قانون را به‌خاطر بیاورد و پاسخ درست را انتخاب کند.

برای افزایش دشواری: پس از مدتی قانون را معکوس کنید (فرد یعنی ایستادن، زوج یعنی پریدن) یا یک قانون سوم اضافه کنید؛ برای نمونه شنیدن عدد پنج به‌معنای دست‌زدن باشد.

بازی 8: داستان با قانون مخفی

مهارت هدف: انعطاف‌پذیری شناختی، حافظه کاری و پایش قانون

والد و کودک با هم داستانی می‌سازند؛ هرکس تنها یک جمله اضافه می‌کند. یک قانون مخفی در پس‌زمینه وجود دارد؛ برای نمونه هر جمله باید نام یک رنگ را در بر داشته باشد. کودک از این قانون آگاه نیست و باید با توجه به جمله‌های شنیده‌شده، آن را حدس بزند. پس از کشف قانون، باید داستان را ادامه دهد و مراقب رعایت آن باشد.

برای افزایش دشواری: یک قانون دوم اضافه کنید؛ برای نمونه علاوه بر نام‌بردن یک رنگ در هر جمله، استفاده از کلمه‌ی «من» ممنوع باشد.

بازی 9: مدیر پروژه کوچک

مهارت هدف: برنامه‌ریزی، خودپایشگری و حل مسئله

یک وظیفه‌ی واقعی و کوچک به کودک محول می‌شود؛ برای نمونه «چیدن میز شام برای چهار نفر». پیش از آغاز، از کودک خواسته می‌شود مراحل کار را روی کاغذ بنویسد و سپس آن را اجرا کند. در پایان، با هم بررسی می‌کنید کدام بخش از برنامه خوب پیش رفت، کجا ناچار به تغییر برنامه شد و در اجرای بعدی چه تغییری خواهد داد. هدف تنها انجام‌دادن کار نیست، بلکه تمرین برنامه‌ریزی پیش از عمل و ارزیابی عملکرد پس از آن است.

برای افزایش دشواری: یک محدودیت اضافه کنید؛ برای نمونه انجام همان کار با سه مرحله کمتر از دفعه‌ی قبل.

بازی 10: کارآگاه حافظه

مهارت هدف: حافظه کاری، توجه و بازداری پاسخ

سه تا پنج شیء روی میز چیده می‌شود. به کودک حدود ده ثانیه فرصت داده می‌شود تا آن‌ها را به‌خاطر بسپارد. سپس کودک چشمانش را می‌بندد و والد یک تغییر ایجاد می‌کند: جای دو شیء را عوض می‌کند، یکی را برمی‌دارد یا شیء تازه‌ای اضافه می‌کند. کودک باید تغییر را تشخیص دهد و ترتیب اولیه را بازسازی کند.

برای افزایش دشواری: یک قانون بازداری اضافه کنید؛ برای نمونه اگر شیء قرمزرنگ باشد، نباید به آن دست زد. تعداد اشیا و تعداد تغییرات را نیز می‌توان افزایش داد.

•        این بازی‌ها آزمون نیستند. اگر کودک اشتباه کرد، پاسخ مناسب «اشکالی ندارد، یک‌بار دیگر امتحان کنیم» است، نه یادآوری اشتباه او.

•        سطح دشواری را به‌تدریج بالا ببرید. اگر کودک در یک مرحله پیوسته ناموفق است، بازی را ساده‌تر کنید؛ ضرورتی ندارد در هر جلسه به بالاترین سطح دشواری رسید.

•        ده دقیقه زمان کافی است. اگر کودک پیش از پایان ده دقیقه خسته شد، لازم نیست بازی به‌زور تا انتها ادامه یابد؛ کیفیت تعامل مهم‌تر از تکمیل زمان است.

•        هدف اصلی، تعامل با کودک است، نه اجرای بی‌نقص بازی. فضای بازی، تغییر نوبت، و گاه واگذاری تعیین قوانین به کودک، بخشی جدایی‌ناپذیر از اثربخشی این تمرین‌هاست.

•        هر بازی را دو تا سه بار در هفته تکرار کنید؛ وقتی کودک در یک سطح احساس تسلط کرد، آن‌گاه درجه‌ی دشواری را افزایش دهید.

نکته‌ی مهم

این فعالیت‌ها ابزار تمرین مهارت‌های شناختی و کارکردهای اجرایی هستند و جایگزین ارزیابی یا درمان تخصصی نیستند. در صورت وجود نگرانی جدی درباره‌ی توجه، رفتار یا عملکرد تحصیلی کودک، مراجعه به متخصص روان‌شناسی کودک و نوجوان توصیه می‌شود.

برای دانلود بازی ها ، کلیک کنید.

دکتر الناز صالحی پور - شهریور 1405